Antik Yunan’da Retorik ve Diyalektik’e karşıt olarak Analitik’in doğuşu.
Katılımcılar ders içeriğine ilişkin soruları bu alandan paylaşabilirler.
Sorulara ilişkin kısa not:
- derslerle ilgili sadece katılımcılar soru yöneltebilirler.
- yalnızca ders içeriğiyle ilgili olan ve yanıtlanmış sorular bu sayfada yer alacaktır.
- katılımcılar soruları önem derecesine göre puanlayarak üst sıraya taşıyabilirler.
- katılımcıların daha önce yayımlanmış soruları ve yanıtlarını incelemeleri, böylelikle benzer sorular yöneltmemeleri önemle rica olunur.
SORULAR
1. Çelişmezlik ilkesi, Aristoteles'ten önceki felsefe soruşturmalarında, en azından Platon tarafından, ayırdında olunup nazar-ı dikkate alınmış mıdır?
2. Özdeşlik kavramı, Aristoteles tarafından bir ilke düzeyinde dikkate alınmış mıdır?
OKUMA LİSTESİ
1. Platon, Sofist, (çev. Cenap Karakaya), İstanbul 2000; Ömer Naci Soykan, Metin Okuma/Platon: Sofist, İstanbul 1991 [2. bas. 2015]
2. Platon, Devlet Adamı, (çev. Behice Boran-Mehmet Karasan), Ankara 1960
3. Aristoteles, Sofistçe Çürütmeler, (çev. Gurur Sev), İstanbul 2019; Aristoteles, Sofistlerin Çürütmeleri Üzerine, (çev. Oğuz Özügül), İstanbul 2007
4. Aristoteles, Kategoriler, (çev. Gurur Sev), İstanbul 2019
5. Aristoteles, İkinci Çözümlemeler, (çev. Ali Houshiary), İstanbul 2005
6. Aristoteles, Organon V/Topikler, (çev. H. Ragıp Atademir), İstanbul 1989
7. Porphyrios, İsagoji, (H. Ragıb Atademir), Konya 1948; Porphyrios, Isagoge/Aristoteles’in Kategorilerine Giriş, (çev. Betül Çotuksöken), İstanbul 1986
8. Farabi, Kitab’ul-Burhan, (çev. Ö. Türker-Ö.M. Alper), İstanbul 2014
9. İbn Sina, Mantığa Giriş, (çev. Ö. Türker), İstanbul 2006
10. Ebheri İsagoci ve Şerhi, (thk. çev. şerh: Ferruh Özpilavcı), İstanbul 2019
okunması öncelikli metinler: 1, 2, 3, 6, 10
Not: Mantık derslerinde daha ileri düzeylere geldiğinizde Aristoteles'in Peri Psukhe (Ruh Üzerine) adlı yapıtını okumanızı öneririm.
• "Bu bölümde ilgilendiğimiz Aristotelesçi öğretilerin, önemsiz olan biçimsel kıyas teorisi hariç, tamamen yanlış olduğu sonucuna varıyorum. Bugün Mantık öğrenmek isteyen bir kişi, Aristoteles'i ya da onun öğrencilerinden birini okursa boşa zaman harcamış olur. Yine de Aristoteles'in Mantık yazıları büyük yetenek sergiler ve entelektüel özgünlüğün hala aktif olduğu bir zamanda ortaya çıksalardı insanoğluna yararlı olurdu." (s. 369)
2. Mantık öğrenmek için Aristoteles'in ve Aristotelesçilerin yapıtlarının okunmasının boş uğraş olarak nitelenmesinin ardında Ada felsefesine özgü benim pek hazzetmediğim bir bilindik sığlık ve kolaycılık (anlatım ekonomisine düşkünlük) yatar. En nihayet bir tercih meselesidir.* [Bu konulara yaklaşım bakımından İngiliz tarzı (Bacon-Locke-Hume) veya Alman tarzı (Kant-Fichte-Hegel) diye bir şeyden bile sözedebiliriz.]
3. Mantık (Aristoteles) ile Matematik (Pisagoras-Platon) arasındaki kadim rekabet dikkate alınmadıkça tarafların bu tür dudak büküşlerini anlamlandırmak çok zordur.
Bu arada bir soru da benden: Aristoteles'ten öğrenemeyeceğiniz bu bilimi, örneğin Russell'den veya onun hiç (var)olmamış izleyicilerinden öğrenebilir misiniz?
Aşağıda üç filozofun, sırasıyla Kant, Hegel ve Wittgenstein'ın Aristoteles Mantığı hakkındaki değerlendirmelerini bir kez daha aktarıyorum:
• "Mantık şimdiye değin ileriye doğru hiçbir adım atabilmiş değildir, bu yüzden tüm görünüşüne karşın yine de tümüyle kapanmış (geschlossen) ve tamamlanmış (vollendet) olarak durmaktadır."
Aristotelesçi Mantık'ın ancak Aristotelesçi bir doğa ve evren kavrayışıyla anlam kazanabilecek yanları vardır. Aristotelesçi Fizik bilinmeksizin Aristotelesçi Mantık da hakkıyla bilinmiş olmaz. Bunca asır sonra doğayı da, toplumu da Aristotelesçi şemalara dayanarak yorumlamıyoruz ve fakat istesek de istemesek de bu çağda bile doğayı ve toplumu Aristotelesçi şemaların olanaklı kıldığı bir dil, daha da önemlisi bir düşünme mirası üzerinden anlayıp yorumluyoruz. Aristotelesçi bilim dizgesi geçersiz hale geldiğinde felsefesi de geçersizleşti, tıpkı Newtoncu bilim dizgesi geçersiz hale geldiğinde Kantçı felsefenin de bundan payını aldığı gibi. Keza yirminci yüzyılın ortalarında Einstein'cı coşku da -hem de kısa zamanda- gücünü ve etkisini yitirdiğinde, değil Mantık, Felsefe bile yine geçerliğini yitirmiş göründü. Büyük anlatıların ortadan kalktığı ilan edildi.
Çağımız bir belirsizlikler çağı. Görme mesafesi o denli azaldı ki kimseye dayanamazsınız. Bu nedenle felsefe, her dönemeçte yaptığı gibi yine kendi başlangıcına başvurmak zorunda, sırf tekerrür edeni ve etmeyeni kavramak için. Aristoteles üzerinde ısrar etmemizin asıl nedeni işte bu!
2. Bir de tümce (cümle) başka bir şey, önerme (kazıyye) başka bir şey. Her bilimin kendine özgü terimleri (ıstılahat) vardır, bunların birbirine karıştırılması sapla samanın birbirine karıştırılması gibidir, zemin hemen bulanır.
3. "Istılahta münakaşa olmaz" eski bir tartışma kuralıdır. Tek tek tanımlar ortaya konulmalı, varsa, kaynaklar ve yetkeler gösterilmelidir. Tarafları olası vakit israfından korumak bakımından, zeka becerisi ya da öneri, sanı, kanı, bence, sence ön-ekleri kullanmak yetmez, en azından başlangıçta sınanabilir bilgiler (belgeler) ve belki sonra bu bilgilere dayalı yorumlar da öne sürmek gerekir.
4. Yineliyorum: Ruhbilim alanında sensus communis teriminin ortak duyu (hiss-i müşterek) yerine genel kanılar (efkar-ı umumiyye) olarak veya Mantık alanında universal sözcüğünün tümel yerine evrensel diye çevrilmesi ne denli yanlış, hatta bir büyük ayıp ise, bir önerme'nin konusu anlamına gelen subject sözcüğünün özne olarak Türkçeleştirilmesi de o denli yanlış, dahi ayıptır.
Hiçbir insan ölümlü değildir. (SeP)
Biri olumlu, diğeri olumsuz bu iki önerme de tümel'dir.
Bazı insanlar ölümlüdür. (SiP)
Bazı insanlar ölümlü değildir. (SoP)
Biri olumlu, diğeri olumsuz bu iki önerme de tikeldir.
Tüm insanlar (veya: her insan) ölümlü değildir.
Bu önermenin başındaki nicelik edatı tümel olsa bile yüklemi olumsuz olduğu için mantıksal değeri tikel olumludur (dolayısıyla tikel olumsuz):
Bazı insanlar ölümlüdür. (SiP)
(dolayısıyla:) Bazı insanlar ölümlü değildir. (SoP)
Bilal Canturk